"Мен чөкпөймүн"

Эки вирус менен алпурушкан Деңиз
Бул окуянын толук аудиоверсиясын кыргыз тилиндеYouTubeдануга аласыз.

Бул баян "Мен чөкпөймүн" деп аталат. Мында он төрт жыл мурда дарыгерлердин шаалакылыгынан адамдын ден соолугу корголо турган жерде тескерисинче өмүргө балта чабылып, учурда эки вирус менен жашаган Деңиздин тагдырын баяндап беребиз.
Биздин маек бирде ый, бирде жалындуу үмүт коштолгон изги тилектер менен көпкө уланды. Каарманым өзүн түбү бекем, урагыс айсбергге окшоштурат. Ал башкаларга таанылбаш үчүн атын Деңиз деп өзгөртүп коюшумду суранды.

Деңизди көргөн адам эки вирус менен бир убакта күрөшөт деп ойлобосо керек. Анткени биздин түшүнүктө вирус алып жүргөн адамдар аябай алсыз жана арык болот деген ой калыптанып калган. Арык адамды көрсө да "сен ооруйсуңбу?" деп чочулашат.

Деңиз сыртынан таптакыр башка адам. Анын кара, калың чачы белге жетип, бою узун, өтө арык эмес. Үнү абдан жагымдуу. Үн демекчи, Деңиз башкаларга таанылбаш үчүн үнүн бир аз өзгөртүп коюшумду өтүндү. Анан да Деңиздин тырмактары абдан кооз экен. Мен суктана, эже тырмактарыңыз укмуш кооз экен, тимеле жалтырайт го же боёдуңузбу дедим. Ал жок лак деле койбойм, болгону ден соолукту абдан жакшы карап калдым. Витаминдерди, дарыларымды өз убагында ичип турган үчүн ушундай го деп күлүп калды...
Өмүрдү гүлдөткөн жаз айы
иллюстративдик сүрөт
Деңиз 2004-жылы өзү мурда тааныган балага жактырып турмушка чыгат. Бир жылдан кийин кыз төрөйт. Ошондо жаш үй-бүлө мурдагыдан да бактылуу жашашат. Наристенин жыты, баё күлкүсү алардын жашоосуна дагы да көрк берет. Жетишпеген тирийчилик алардын бактысына доо кетирбөөчүдөй сезилчү. Күйөөсү экөөнүн тең жогорку билими болбогондуктан, айылда экөө үлүш жер иштетишчү. Эки жылдан кийин Деңиздин кийинки наристеси боюна бүтөт. Ай-күнү жетип ал уул төрөйт. Экинчи перзенти жаш үй-бөлүнү мурдагыдан да бекемдейт.

Бакытты уурдаган илдет
Деңиздин экинчи баласы эмчектен чыга элек мезгил эле. Ошол учурда дагы боюна бүтүп калат. Эмчекте уулу болгондуктан, алар боюндагы наристени алдырып салууну туура көрүшөт. Анын үстүнө үй-жайы жок, көпчүлүк болуп жашаган жаш үй-бүлөгө материалдык жактан колдоо керек эле. Алар балдарына жакшы шарт түзүп бергенге ошол кезде чамалары келген эмес. Ошентип Деңиз курсагындагы баланы алдырат.
Айылдагы жай турмуш андан ары өз агымында жүрүп жатты. Бир күнү кечинде Деңиздин тиштери ооруп, түнү менен уктабай чыгат. Эртеси айылдагы эле тиш догдурга кайрылат. Көрсө тиштери ириңдеп дарылатууга таптакыр болбой, жулдуруш керек болуп калыптыр. Тишин алдыртат.

2007-жылдын кыш мезгилинде Деңиз өзүн алсыз сезип, улам ар жери ооруп, бир жери жакшы болсо экинчи жери оруп эле көп уктап, шалдырай берет. Кайнежеси врач болгондуктан бейтапканаларга алып барып, аны текшертип жүрдү. Бирок бардык жерде эле жыйынтык жакшы деп чыгып жатты. Анан бир дарыгер ага ВИЧке анализ тапшырып көрчү деген. Деңиз кайнежеси менен бирге Ошко келип СПИД борборуна кайрылышты. Биринчи анализ тапшырганда жыйынтык жакшы чыкты. Бирок врач дагы кайталап тапшырып көр деген. Тилекке каршы экинчи жолу анализ тапшырганда Деңизден ВИЧ инфекциясы аныкталып калды.
Жер астын үстүн болгондой кулак тунжурайт
Деңиз эки жолу гана доктурларга кайрылган. Ал тишин жулдуруп, боюнан алдырганда гана мага ВИЧ инфекциясы жугуп калышы мүмкүн деп ойлойт. Анткени ал буга чейин таптакыр ооруканага ден-соолугун текшертип кайрылган эмес. Ошондон кийин эле Деңиздин жашоосу таптакыр башка нукка өзгөрдү. Күйөөсү андан жүзүн бура баштады. "Сен өзүң күнөөлү экенсиң, сен менен жашамак бул жакта турсун, тиктегим келбейт, жийиркенем" деп ага талак берет. Деңиздин күйөөсү башка бирөө менен жүрүп кеткенсиң деп аны күнөөлөйт. Айла канча деген каарманыбыз кызын кайнежесине берип, үйдөн чыгып кетет.
Деңизден ВИЧ инфекция табылганын анын кайын журту гана билчү. Ал ата-энесине, бир туугандарына да айткан жок. Болгону "биз бирге жашай албай калдык" деген гана сөзүн айтып, илдетин жашырган.
Ошол кезде ал врачтардын көзөмөлүндө болсо да, берген даарыларын ичпей өлгүсү келди. Оборт кылган аккушеркага барып болгон окуяны айтса, актанып, четке какты. Далилдей албады... Айла канча, кантсин... Медицина да аныктай алмак эмес. Ошондон улам Деңизди абийириңден, балдарыңдан, турмушуңдан айрылдың деген көөдөнүнөн чыккан сөз сыздатып жүрдү. Бүтпөгөн ойлор аны алманы курт жегендей ичинен кемирип жатты. Деңизди кайгы-муң тереңдетип чөктүрө баштады. Арыктап, салмагы 38 килограмм болуп калган.
Бирок ошол убакта анын кайнежеси гана баары жакшы болот деп колдоо көрсөткөн. Балдарыңдын жакшы күнүн көрөсүң деп ага күч берген. Аны ошол мезгилде эрме чөлдөн куткарган, ага дем берген кызы менен баласы болду. Ошолор үчүн жашап, жашоодон үмүт үзбөй кайрадан күрөшө баштады. Көп убактысын мурдагы курбулары менен эмес, ВИЧ статусундагы энелер менен өткөрдү. Анткени Деңизди алар өтө жакшы түшүнүп, кеңештерин беришти. Алга сүрөштү. Алардан Деңиз күч-кубат алды. Ал өзүнүн жалгыз эмес экенин сезди.
Окшош статустар
Заманбап дары-дармектердин жардамы менен ВИЧке чалдыккандардын жашоосу менен ден соолугу чың адамдын жашоосунан дээрлик айырмаланбайт. Кээ бирөөлөр үчүн иммундук жетишсиздик вирусун жуктуруу бактылуу жашоонун жаңы баскычы болуп калды. ВИЧ менен жашаган Альбина (аты өзгөртүлдү) жаңы статусун кабыл алып, башкаларга өзүн кабыл алуусу үчүн көмөк көрсөтүп жардам берет.
Өзүн кабыл алышы
Мен өзүмө жаңыча кабыл алдым. Эки жолу тең анализ оң натыйжа көрсөткөндө, эч кандай эмоциялар болбошу үчүн жөн эле унутуп калгым келгендиктен, спирт ичимдигин иче баштадым. Үч-төрт айдын ичинде эки жолу мен өз өмүрүмдү кыйууга эки жолу аракет кылдым. Ал үчүн азыр өзүмдү аябай катуу урушам. Бул нерсе үйдө болгон. Мен анда жалгыз жашачумун. Эки жолу тең мени жогору турган күч сактап калды: эки жолу тең апам ошол жерде болду. Кийин өзүмө келүү мага аябай кыйын болду.
Мени сактап калган нерсе, шаардык СПИДке каршы күрөшүү борборуна консультант болуп иштөөгө чакырылгам. Менде ал кезде эч кандай тажрыйба болгон эмес. Ошондо мен көтөрө албай тургандай сезилди. Мени таң калтырганы, мен аны жасадым. Бул менин жашоомдогу бир түртүш болду.
ВИЧ анын жашоосу үчүн
Альбинанын жашоосунда ВИЧ оң роль ойногонун айтат. Ага жакындары жардам беришкен. Кийин ал учурдагы жубайы менен таанышкан. Анын айтымында күйөөсү - сонун адам. Алар үч жылдан бери бирге. Ошондой эле анын күйөөсүн да ВИЧ-инфекциясына чалдыккан. "Канчалык таң калыштуу болбосун: менин жашоомдогу статус оң ролду ойноду. "Мурунку" жашоомдо кордогон көп нерселерден баш тарттым. Менин тааныштарым, досторум, кызыктуу жумуштарым көп"-дейт Альбина.
Төрт жылдан бери ВИЧ-инфекциясын жана кургак учукту алдын алуу жана көзөмөлдөө жаатында иштеп келе жатам. Мен өзүмдү таптым деп айта алам. Менин үй-бүлөм менен мамилем тыгыз жана жылуу боло баштады.
Достор жөнүндө
Биздин мезгилдеги достук, адатта кызыкчылыктардын достугу. Албетте, ВИЧке чалдыккан адамдар менен көбүрөөк кызыгам. Биз бири-бирибизди абдан жакшы түшүнөбүз: бир эле терапияны алабыз, окшош эмоцияга туш болобуз, кээде сүйлөөнүн деле кереги жок. Бул өтө маанилүү.
Күйөөм жана мен...
Биз жөн гана күйөө жана аял эмеспиз. ВИЧке чалдыккан эки адам өнөктөштүк болуп саналат. Сиз адам менен анын колунан кармап жүрүп, сиздин бүт жашооңуз, анын бүт жашоосу бир бүтүн экендигин түшүнөсүз. Биз бири-бирибизге кам көрөбүз. Терапия жөнүндө, дары ичкенди бири-бирибизге эсибизге салабыз. Бул бизде кадыресе көрүнүш. Жалпы тамашалар, эрмектер да бир...
Стигма тууралуу
Мен төрт жылдан бери бул статус менен жашап келе жатам, кимдир бирөө кыска убакыт деп айтат, бирок ар бир адамдын тажрыйбасы бар. ВИЧ менен жашаган, ВИЧ-СПИДдин жана кургак учуктун алдын алуу жаатында иштеген тажрыйбамдын аралыгында, албетте, стигма жана басмырлоону баштан кечирген адамдарга туш болдум. Алар мени басмырлаган учурлар болгон. Бирок алардын экөө же үчөө бар эле, алар ушунчалык маани деле бере турган эмес болчу, мен андайга көңүл бурбай койгонмун.
Көбүнчө адамдар өздөрүн бир рамкага салып коюшат, алар кандайдыр бир шарттарга мажбурлашат. Чындыгында, бардыгы жөнөкөй. ВИЧ-позитивдүү адамдын эки колу, эки буту бар жана сыртынан ал ВИЧ менен жашабаган адамдан айырмаланбайт. Эгерде сиз башкалардын көңүлүн буга бурбасаңыз, анда негизинен анчалык деле коркунучтуу эмес. Албетте, айрым өзгөчөлүктөрү бар. Бул күн сайын кабыл алынышы керек болгон антиретровирустук терапия. Кээде ушуга байланыштуу өзүн жаман сезип калат.
Бирок тигил же бул оору менен жашаган ар бир адамда болот. Диабет менен ооруган адамдар деле өзүн жакшы сезе бербейт. Ошондой эле алар ар дайым белгилүү бир терапия алышат. Онкология менен ооруган адамдар ... Мен үчүн бул тема алда канча начар. Ар бир адамдын организмге мүнөздүү өзгөчөлүктөрү бар, сиз аны менен жашоону үйрөнүшүңүз керек. Жабырлануучунун позициясын кабыл албоо. Бул абдан ыңгайлуу. Баары эле колдонуп көрүшсө болот. Бул, мындайча айтканда, комфорт зонасы. Адам өзүн ыңгайлуу аймактан чыгып, алдыга кетүүгө аргасыз кылганда, бул кадамдар, негизинен, табигый нерсе болуп калат. Өзүңүздү аяп кетүү - эң оңой вариант.
Азыр өз жанын кыюу өзүмчүлдүк деп айта алам. Ойлоно турган же жогото турган жакындар болгондо, адам мындайга барбайт.
Сиз муну кабыл албоону үйрөнөсүз: айрым каустикалык эскертүүлөр, туура эмес тамашалар ... Буга туура мамиле кылуу керек. Адамдар кээде туура эмес тамашалашы мүмкүн - бирок бул ал сизге жамандык каалагандыгын билдирбейт, ал жөн гана тамашалоону билбейт. Айтайын дегеним сөздөрдүн барын эле жүрөккө жакын кабыл албаш керек. Ошондо жашоо жеңилдей түшөт.

Дарыгерлер кандай иш алып барат?
ВИЧ инфекциясы аныкталган энелер менен дарыгерлер кандай иш алып барышат? Исамидин Осмонов төмөнкүлөргө токтолду:
Көптөгөн бейтаптар диагноздорду кыйынчылык жана кечигүү менен кабыл алышат. Ош облустук СПИДдин алдын алуу жана ага каршы күрөшүү борборунун дарыгерлери, психолог жана фельдшерлер тарабынан бир катар ырааттуу психо-социалдык кеңештер жүргүзүлүп жатат. ВИЧ-инфекциясы бар бейтап башка бейтаптарга кайрылат. Биринчи этапта ВИЧ, антиретровирустук терапия, вертикалдык инфекциянын алдын алуу, сексуалдык жана репродуктивдик ден-соолук жөнүндө психосоциалдык колдоо көрсөтүлөт, андан кийин биз медициналык кызмат көрсөтөбүз, ага төмөнкүлөр кирет:
- бейтаптардын диспансердик каттоосу.
- лабораториялык жана аспаптык изилдөө ыкмаларын жүргүзүү, кандагы CD4 жана вирустук көчүрмөлөрдүн деңгээлин аныктоо.
-Ретровирустук терапияга (АРТ) кошулуу жана АРТ кабыл алууну үзгүлтүксүз көзөмөлдөө.
- төмөн иммундук статустун фонунда байкалган оппортунисттик инфекцияларды дарылоо.
- сексуалдык өнөктөштөрдү тестирлөө.
- тең-теңине кеңеш берүү - PMTCT жөнүндө сүйлөшүү, баланы төрөтүү жана тамактандыруу ыкмасын коопсуз тандоо, балага эрте диагноз коюу.
ВИЧ-инфекциясын жуктуруп алуу коркунучун азайтуу үчүн, антиретровирустук алдын алууну камсыз кылуу.
- антиретровирустук терапиянын сакталышынын лабораториялык мониторинги.
- жашаган жери боюнча ВИЧ-инфекциясын жуктурган энеден төрөлгөн балага кургак формуланы бекер алууну көзөмөлдөө жана жардам.
- үй-бүлөнү пландаштыруу жана коопсуз концепция.
- ВИЧтин алдын-ала жана экспозициядан кийинки профилактикасын камсыз кылуу.
Медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү алуунун бардык баскычтарында бейтаптарга жана сексуалдык өнөктөргө психо-социалдык жардам көрсөтүлөт. Ар бир окуя жеке мүнөздө болот, демек, кимдир бирөө анын диагнозун толугу менен жана кыска убакыттын ичинде кабыл алат, кимдир бирөө анын диагнозун кабыл алып, диагноздон баш тарткан абалда узак убакыт болушу мүмкүн. Ар бир бейтап үчүн үй-бүлө мүчөлөрүнүн жардамы маанилүү!

Исамидин Омонов
Ош облустук СПИДге каршы күрөшүү жана алдын алуу борборунун дарыгери
Деңиз дагы деле ВИЧ инфекциясын алып жүргөндөрдү түшүнбөгөндөр бар дейт. Ал деле өз кезинде бир нече кодулоого кабылган. Аны менен бирге турган абысындары идиш аяктарын бөлүп коюп, тамак жасаса жийиркенип, жебей койгон учурлар көп болгон. Ал жада калса өз кызы менен баласын да сүйө албай калган. Анын колунан күйөөсү баласын жула калып, урушуп, жанагы ВИЧиң жугат балага деп аны үй-бүлө мүчөлүгүнөн чийген. ВИЧ статусундагы адамдарды көргөндө дагы деле башкача мамиле кылып, коомдон бөлүп карагандар бүгүнкү дүйнө тааным жогорулаган күндө деле андайлар толтура дейт Деңиз.
А негизи ВИЧ деген эмне?
ВИЧ инфекциясы кандай жолдор менен жугат жана аталган вирус тууралуу эмнелерди билүү керек?

ВИЧ же АИВ – ал адамдын иммундук жетишсиздигинин вирусу – бул адамдын организминдеги клеткалардын эсебинен жашап жана көбөйгөн микроорганизмдер. Жөнөкөй сөз менен айтканда адамдын иммунитетин жеген вирус.

Көпчүлүк адамдар ВИЧ менен СПИДдин айырмасын ажырата биле беришпейт. АИВ инфекциясынын эң акыркы баскычы – СПИД. Адам СПИД оорусуна чалдыкканда анын иммунитети такыр жок болуп, жеңил өтүп кетчү ооруларга да туруштук бере албай калат.

АИВ 3 жол менен гана жугат:
Жыныстык катнаш аркылуу (презервативсиз);
АИВ инфекциясы бар адам менен бир шприц же ийне колдонуу аркылуу;
Энеден балага (эненин сүтү аркылуу).

АИВ төмөнкү учурда жукпайт:
АИВ инфекциясы бара адам менен бирге сууга түшкөндө;
Бир идиш-аякты колдонгондо;
Бир даараткана колдонгондо;
Спорт менен машыгып жатканда;
Чымын-чиркей чакканда;
Сүйлөшкөндө;
Кол кармашканда;
Кучакташканда;
Өбүшкөндө;

АИВ вирусун толугу менен дарылоо мүмкүн эмеспи?

Ооба, инфекциядан толугу менен арылуу мүмкүн эмес. Анткени бул – өнөкөт дарт. Бирок заманбап медицинанын жетишсиздиги менен СПИДден көз жумган адамдардын саны 80%га төмөндөдү. АИВге каршы өз маалында башталган терапия бейтаптын иммундук системасын көтөрүп, физикалык акыбалын узак абалга чейин сактаганга жардам берет. АИВ статусундагы адамдар кадимкидей жашашат. Болгону күндө белгиленген саатта дары ичиш керек. Антивирустук терапияны жүргузүү үчүн препараттар Глобалдык фонддун эсебинен алынган жана Кыргызстандын региондорунда бар.

Кыргызстанда АИВ инфекциясына туш болгондордун ичинен 42%парентералдык жол менен (кан аркылуу), ал эми 46,3% жыныстык катнаш аркылуу жугузуп алышкан.

Дарыгерлер эскертишет!
Ошондуктан, жыныстык катнашка барганда сөзсүз презерватив колдонгула! Презервативди туура колдонуу адамды үч нерседен коргойт:

АИВ инфекциясынан;
Жыныстык катнаш аркылуу жугуучу башка инфекциялардан;
Планга кирбеген кош бойлуулуктан.

Элмира Нарматова
Ош облустук СПИДге каршы күрөшүү жана алдын алуу борборунун жетекчиси
Республикалык СПИДге каршы күрөшүү борборунун директору Үмүткан Чокморова бир айлыктын алкагында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп жаткандыгын билдирди.
«Биздин адистер вирусту жуктуруу жолдору, вирустун белгилери, бул багытта кандай жаңы ыкмалар киргизилгендиги жөнүндө сүйлөшүшөт. Жүргүзүлүп жаткан иш-чаралар жөнүндө калкка көбүрөөк маалымат берүү үчүн ар кандай сынактарды өткөрүп турабыз. ВИЧке каршы кампаниялар бир айдын ичинде гана өткөрүлбөйт. Алардын абалын билгиси келгендер көп "-деди. Коронавирустук инфекциянын пандемиясынын контекстиндеги ВИЧ жана СПИД Үмүткан Чокморова коронавирус инфекциясынын шартында дарыгерлер бейтаптарга онлайн консультация бергенин, 3 айлык дары-дармектерди таркаткандыгын маалымдады.
«2020-жылдын 10 айында ВИЧ-инфекциясынын 507 жаңы учуру аныкталды, бул өткөн жылга салыштырмалуу 135 учурга аз (2019-жылдын 10 айында ВИЧ-инфекциясы 642 учур аныкталды). Бул карантинге байланыштуу деп ойлойбуз, анткени ал кезде ооруканалардын бардыгы эле иштеген эмес », - деди ал.
Биздин максат - вирустун мүмкүн болушунча көбүрөөк алып жүрүүчүлөрүн аныктоо жана дарылоону баштоо. Вируска каршы препараттар менен дарылоо вирусту көзөмөлдөп, анын жугуусун алдын алат. Бул ВИЧ-инфекциясы бар адамдарга көп жылдар бою кадимкидей, толук кандуу жашоого мүмкүнчүлүк берет. Ошондуктан, өз абалыңызды өз убагында билип, дарыланууну баштоо маанилүү. Айрымдар бул дарыларга ишенишпейт, терс таасирлеринен коркушат жана ушул себептен дарылануудан баш тартышат », - деп кошумчалады ал.
Кыргызстанда вирусту аныктоонун кандай ыкмалары колдонулат? Кыргызстанда ооруну аныктоонун шилекейин тез текшерүү сыяктуу ар кандай ыкмалар колдонула баштады. Кош бойлуу кезинде каттоодон өтпөгөн кош бойлуу аялдар үчүн капиллярдык канды текшерүү иши дагы киргизилген. СПИД борборлорунда текшерүүдөн өтсөңүз болот. Жаңы ыкма дагы бар - өзүн-өзү текшерүү. Азырынча дарыканаларда сатыла элек, бирок өзүн-өзү текшерүүнү СПИД борборунан сатып алса болот.

Үмүткан Чокморова
Республикалык СПИДге каршы күрөшүү борборунун директору
Республикалык СПИД борборунун маалыматы боюнча, бейтаптардын жалпы санынын 49,1% жыныстык катнаш аркылуу жуккан, парентералдык - 38,5% жана инфекциянын 2,7% энеден балага өткөн жана 5,4% түшүнүксүз учур бойдон калууда. Республикалык СПИД борбору жыл сайын Бишкек шаарынын базарларында ВИЧке каршы тест жүргүзөт. Иммундук жетишсиздик вирусун текшерүү жашыруун жана акысыз жүргүзүлөрүн баса белгилеп кетүү керек. Шилекейден ВИЧтин статусун эрте аныктоо мүмкүн болушунча эртерээк вируска каршы терапияны баштоого мүмкүндүк берет.

Деңиздин таттуу кыялдарынын баары балдарына байланышкан. Ал 15ке чыккан кызын, 13кө толгон баласынын ийгиликтерин, жакшы күндөрүн көргүсү келет. Учурда Деңиздин кызы да бала да сабактарын жакшы окушат. Кызы сабагынан сырткары бий ийримине барса, баласы футбол ойнойт.
Жер жүзүндө канча адам болсо ошончо тагдыр бар. Сиз канчалык кыйынчылыктарга дуушар болсо да, мен чөкпөймүн деп жашоону сүйүп жашаган Деңиздин окуясы менен тааныштыңыз.
Даярдагандар:

Журналист
Айжамал Туголбай кызы

Компьютердик графика
Бекзат Бакиев